زانوی پرانتزی یا Genu Varum وضعیتی است که در آن زانوها هنگام ایستادن از هم فاصله دارند، در حالیکه مچ پاها به هم نزدیک هستند. در این حالت پاها ظاهری شبیه به پرانتز “( )” پیدا میکنند. این وضعیت میتواند یک پدیده طبیعی در کودکان خردسال باشد (بهویژه تا سن دو سالگی)، اما اگر بعد از رشد کامل استخوانها ادامه پیدا کند یا در بزرگسالی بروز کند، نشانهای از یک اختلال ساختاری در استخوانها یا مفاصل است.
در زانوی پرانتزی، محور طبیعی پا دچار انحراف میشود و فشار وزن بدن بهجای پخش شدن یکنواخت، بیشتر بر بخش داخلی زانو وارد میشود. این فشار غیرطبیعی میتواند با گذشت زمان موجب سایش غضروف، درد مفصل و حتی آرتروز زودرس زانو شود.
زانوی پرانتزی درکودکان و یا بالغین ممکن است در نتیجه ی بیماری یا آسیب نیز ایجاد شود. از جمله شایع ترین علل ایجاد این بدشکلی مفصلی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بدجوش خوردن شکستگی قسمت تحتانی استخوان ران یا قسمت فوقانی تیبیا
- آرتریت روماتویید یا استئوآرتریت
- بیماری های توام با کاهش تراکم استخوان ها مانند: ریکتز یا استئومالاسی
- سایر بیماری های توام با نرمی استخوان ها مانند: بیماری پاژه ( استئیت دفرمنس)
- در کودکان، رشد نابرابر صفات رشدی اپی فیز، مانند: آنچه پس از آسیب یا استئومیلیت یا دیس کندروپلازی روی می دهد.
دکتر پویان علوی نژاد ، بهترین جراح ارتوپدی در اهواز می باشد، که در زمینه ی درمان زانوی پرانتزی ، دانش و مهارت فراوانی دارند. شما عزیزان می توانید جهت دریافت هرگونه مشاوره از دکتر علوی نژاد با شماره ۰۶۱۳۳۹۱۶۲۳۳ تماس حاصل نمایید و یا به کانال اینستاگرام ایشان مراجعه کنید.
علائم زانوی پرانتزی
| علامت | توضیح |
|---|---|
| 🔹 ظاهر پرانتزی پاها | زانوها از هم فاصله دارند، ولی مچ پاها به هم میچسبند. |
| 🔹 درد در ناحیه داخلی زانو یا ران | بهویژه پس از فعالیتهای طولانی یا ایستادن زیاد. |
| 🔹 خستگی زودرس پاها | به دلیل توزیع نامتعادل وزن بدن. |
| 🔹 تغییر در نحوهی راه رفتن | راه رفتن ممکن است همراه با چرخش پاها به داخل باشد. |
| 🔹 سایش غیرطبیعی کفش | کف داخلی کفش زودتر ساییده میشود. |
علل زانوی پرانتزی
زانوی پرانتزی میتواند علل مختلفی داشته باشد؛ برخی مادرزادی و برخی اکتسابیاند:
- تغییرات طبیعی رشد در کودکان خردسال (فیزیولوژیک)
- کمبود ویتامین D یا بیماری راشیتیسم (نرمی استخوان)
- آسیب یا شکستگی ناحیه رشد استخوان ران یا ساق پا
- بیماری بلانت (Blount’s disease) که باعث انحراف پیشرونده استخوان ساق میشود.
- چاقی مفرط یا فشار بیشازحد بر زانوها
- آرتروز زانو در بزرگسالان که موجب تغییر محور استخوانی پا میشود.
زانوی پرانتزی خوش خیم در کودکان نو پا
در این کودکان، زانو و ساق پا به سمت خارج انحنا یافته اند. مقادیر خفیف این بدشکلی چنان شایع است که در کودکین سنین 1 تا 3 سال طبیعی تلقی می گردد. این وضعیت، تنها زمانی نیاز به درمان دارد که تاسنین بالاتر در دوران کودکی ، ادامه یابد. احتمال ابتلا به ریکتز یا سایر بیماری های زمینه ای استخوان باید حتما بررسی گردد.
عوارض زانوی پرانتزی
پرانتزی شدن زانو، سبب استحکام نامتقارن و پراکنده در عضلات اطراف زانو می شود ( بطوری که برخی عضلات سفت و برخی دیگر ضعیف می شوند). به دنبال این امر معمولا، عضلاتی که به سمت خارج مفصل ران انحنا یافته اند ، کوتاه و سفت تر می شوند و بالعکس عضلات داخلی منحنی شده به سمت داخل ران ، بلندتر و تضعیف می شوند.
در این حالت کشکک مفصل زانو ، منحرف می گردد و این انحراف به سمت خارج می باشد. به دنبال این امر لیگامان های اطراف کشکک زانو که از سمت خارج به آن متصل هستند، سفت و مستحکم می شوند و لیگامان های چسبیده از سمت داخل ، شل می شوند. (به این لیگامان ها لیگامان رتیناکولوم می گویند.)
بورس ها، بالشتک هایی در مفصل زانو می باشند که سبب می شوند تا تاندون ها به استخوان نچسبند. با انحراف زانو ، عضلاتی که در معرض کشش قرار می گیرند، فشار زیادی را به این بالشتک ها اعمال می کنند که به دنبال این اعمال فشار، بالشتک ها ملتهب می شوند. این حالت در افرادی که درگیر آرتروز زانو هستند، به کرار دیده می شود که به این امر ” بورسیت ” نیز گفته می شود.
درمان زانوی پرانتزی
درمان زانوی پرانتزی بستگی به سن، شدت انحراف و علت اصلی ایجاد آن دارد. در کودکان، گاهی این وضعیت بخشی از رشد طبیعی است و بدون نیاز به درمان خاصی، بهمرور برطرف میشود. اما در نوجوانان و بزرگسالان، اگر انحراف شدید باشد یا باعث درد و اختلال در راه رفتن شود، درمان ضروری است تا از بروز آرتروز زودرس و تغییر شکل دائمی پاها جلوگیری شود.
🔹 ۱. درمانهای غیرجراحی (محافظهکارانه)
در مراحل خفیف یا در سنین رشد، روشهای غیرجراحی میتوانند بسیار مؤثر باشند:
- فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی: تمریناتی برای تقویت عضلات ران، باسن و ساق پا انجام میشود تا محور پا به حالت طبیعی نزدیک شود. تمرینهایی مثل اسکات با فرم صحیح، پل باسن و حرکات اصلاحی زانو در آب بسیار مفید هستند.
- استفاده از بریس یا کفش طبی: در کودکان یا نوجوانانی که در حال رشد هستند، پزشک ممکن است بریس مخصوص یا کفش اصلاحی تجویز کند تا فشار وزن بهصورت یکنواختتر روی پا توزیع شود و رشد استخوانها در مسیر صحیح هدایت گردد.
- کاهش وزن: در افرادی که اضافه وزن دارند، کاهش وزن نقش مهمی در کاهش فشار به مفصل زانو و جلوگیری از پیشرفت انحراف دارد.
- اصلاح کمبود ویتامین D و کلسیم: در مواردی که زانوی پرانتزی ناشی از نرمی استخوان (راشیتیسم) باشد، درمان با مکملهای ویتامین D و کلسیم ضروری است.
🔹 ۲. درمان جراحی
در بزرگسالان یا موارد شدید که انحراف زیاد است، درمان جراحی بهترین گزینه است. هدف از جراحی، تصحیح محور استخوان پا و بازگرداندن فشار طبیعی روی مفصل زانو است.
- استئوتومی استخوان (Osteotomy): در این روش، جراح استخوان ساق یا ران را در ناحیه خاصی برش میدهد و زاویه آن را اصلاح میکند تا پا در راستای طبیعی قرار گیرد. سپس استخوان با پیچ یا پلاک ثابت میشود.
- جراحی تعویض مفصل زانو (در موارد پیشرفته): اگر زانوی پرانتزی با آرتروز شدید همراه باشد، ممکن است نیاز به تعویض مفصل زانو (Total Knee Replacement) وجود داشته باشد تا درد کاهش یافته و عملکرد مفصل بهبود یابد.
- هدایت رشد (Guided Growth Surgery): در کودکان در حال رشد، با کارگذاری پلاکهای مخصوص روی صفحات رشد، میتوان جهت رشد استخوان را اصلاح کرد تا زانو به مرور به حالت طبیعی بازگردد.
🔹 ۳. مراقبتها و توانبخشی بعد از درمان
بعد از درمان (چه غیرجراحی و چه جراحی)، انجام مراقبتهای توانبخشی بسیار مهم است تا نتیجهی درمان تثبیت شود.
- انجام منظم تمرینات فیزیوتراپی برای بازیابی تعادل و قدرت عضلات
- پرهیز از ایستادن طولانیمدت و حرکات سنگین تا زمان بهبودی کامل
- استفاده از کفشهای استاندارد و زیرهی مناسب برای جلوگیری از فشار مجدد به مفصل زانو
نتیجه گیری
به عنوان خلاصه، زانو پرانتزی میتواند برای فرد مبتلا به آن باعث محدودیت در فعالیتهای روزمره و کاهش کیفیت زندگی شود. با انجام تشخیص دقیق و درمان مناسب، میتوان این مشکل را کنترل کرد و بهبودی را تسریع کرد. همچنین، پیشگیری از آسیبهای ورزشی و مراقبتهای منظم از سلامت زانو میتواند از بهبود و پیشگیری از عود مجدد آن کمک کند.