آرتروپلاستی مفصل ران یا همان تعویض مفصل ران، یک عمل جراحی تخصصی است که در آن قسمت آسیبدیده یا ساییدهشده مفصل ران با قطعات مصنوعی جایگزین میشود. این عمل معمولاً زمانی انجام میشود که مفصل ران دچار آرتروز شدید، نکروز سر استخوان ران، شکستگیهای پیچیده یا بیماریهای تخریبی مفصل شده باشد و درد و محدودیت حرکتی زندگی روزمره فرد را مختل کرده باشد.
در این جراحی، سر استخوان ران و حفره لگنی که مفصل را تشکیل میدهند، با قطعاتی از جنس فلز، سرامیک یا پلاستیک پزشکی جایگزین میشوند. آرتروپلاستی مفصل ران باعث کاهش درد، افزایش دامنه حرکت، بهبود کیفیت زندگی و بازگشت توان حرکتی بیمار میشود. امروزه این جراحی با تکنیکهای کمتهاجمی، دقت بالا و دوره نقاهت کوتاهتر انجام میشود و بسیاری از بیماران، بهویژه افراد مسن، بعد از آن قادر به راهرفتن، نشستن و انجام فعالیتهای روزمره با راحتی بیشتر هستند.
دلایل انجام آرتروپلاستی مفصل ران
دلایل انجام آرتروپلاستی مفصل ران معمولاً به مشکلات جدی و پیشروندهای مربوط میشود که باعث درد شدید، کاهش عملکرد مفصل و اختلال در زندگی روزمره فرد میشوند. مهمترین دلایل عبارتاند از:
عدم پاسخ به درمانهای غیرجراحی مانند فیزیوتراپی، دارو یا تزریق مفصلی
آرتروز پیشرفته (استئوآرتریت): شایعترین علت، فرسایش غضروف مفصل در اثر افزایش سن یا استفاده زیاد
روماتیسم مفصلی (RA): التهاب مزمن مفصل که باعث تخریب پیشرونده سر استخوان ران و حفره لگنی میشود
نکروز آواسکولار (AVN): کاهش خونرسانی به سر استخوان ران که منجر به مرگ سلولی و فروپاشی استخوان میشود
شکستگیهای شدید و جابهجایی مفصل ران: بهخصوص در افراد مسن که ترمیم مفصل امکانپذیر نیست
دیسپلازی مفصل ران (دررفتگی مادرزادی یا بدشکلی مفصل): که باعث ساییدگی زودهنگام مفصل میشود
آرتروز پس از آسیب (Post-traumatic arthritis): تخریب غضروف پس از ضربه یا شکستگی قدیمی
ناتوانی در انجام فعالیتهای روزمره مثل راهرفتن، نشستن یا بالا رفتن از پله به دلیل درد شدید مفصل
کاندیدای مناسب جراحی آرتروپلاستی مفصل ران
کاندیدای مناسب برای جراحی آرتروپلاستی مفصل ران افرادی هستند که دچار مشکلات جدی مفصل ران شدهاند و دیگر روشهای غیرجراحی مثل دارو، فیزیوتراپی یا تزریق مؤثر نبودهاند. در ادامه ویژگیهای افرادی که گزینه مناسبی برای این جراحی محسوب میشوند را گفته ایم:
✅ ویژگیهای کاندیدای مناسب:
- درد مزمن و مداوم مفصل ران که حتی در حالت استراحت یا شبها هم ادامه دارد
- محدودیت شدید در حرکت مفصل مانند سختی در راهرفتن، نشستن یا بالا رفتن از پله
- کاهش کیفیت زندگی روزمره به دلیل درد، ضعف عضلانی یا ناتوانی عملکردی
- عدم پاسخ به درمانهای غیرجراحی مثل داروهای ضدالتهاب، فیزیوتراپی، یا تزریق داخل مفصل
- تشخیص تخریب مفصل در عکسبرداری یا MRI (مثلاً در آرتروز شدید یا نکروز سر استخوان ران)
- سن بالای ۵۵ سال یا بیشتر (هرچند در صورت نیاز، این جراحی در سنین پایینتر هم انجام میشود)
- عدم وجود عفونت فعال یا بیماری زمینهای کنترلنشده که مانع جراحی شود
- وزن و وضعیت بدنی نسبتاً پایدار چون اضافه وزن شدید ممکن است بر نتیجه جراحی اثر منفی بگذارد
- سلامت عمومی قابل قبول برای تحمل بیهوشی و دوره نقاهت پس از عمل
مراحل انجام جراحی آرتروپلاستی مفصل ران
مراحل انجام جراحی آرتروپلاستی مفصل ران (تعویض مفصل ران) بهصورت دقیق و ساختارمند انجام میشن تا مفصل آسیبدیده با یک مفصل مصنوعی جایگزین بشه. در ادامه، مراحل اصلی این جراحی رو به زبان ساده برات توضیح دادم:
🏥 ۱. آمادهسازی و بیهوشی
در ابتدا بیمار به اتاق عمل منتقل میشه و تحت بیهوشی عمومی یا بیحسی اسپاینال (نخاعی) قرار میگیره. انتخاب نوع بیهوشی بسته به وضعیت سلامت بیمار و نظر تیم بیهوشی انجام میشه.
✂️ ۲. برش جراحی
جراح برشی در ناحیه لگن یا کنار باسن ایجاد میکنه. این برش میتونه از جلو، کنار یا پشت مفصل ران باشه (بسته به تکنیک جراح).
🦴 ۳. برداشتن بخشهای آسیبدیده مفصل
قسمت آسیبدیده سر استخوان ران (فمور) و سطح مفصلی استخوان لگن (استابولوم) که دچار ساییدگی یا تخریب شدهاند، برداشته میشن. این کار باعث پاکسازی کامل ناحیه مفصلی برای جایگذاری پروتز میشه.
🔩 ۴. نصب مفصل مصنوعی
مفصل مصنوعی که معمولاً از فلز، سرامیک یا پلاستیک پزشکی ساخته شده، در دو قسمت قرار میگیره:
- یک فنجانک (کاپ) داخل حفره لگنی
- یک پایه فلزی در داخل استخوان ران بههمراه توپ سرامیکی یا فلزی که جای سر استخوان ران را میگیرد
این اجزا ممکنه با سیمان استخوانی یا با فشار مستقیم در جای خود ثابت بشن.
🧵 ۵. بستن برش و پانسمان
پس از اطمینان از قرارگیری درست پروتز و پایداری مفصل جدید، جراح برش را با نخ بخیه بسته، ناحیه را ضدعفونی کرده و پانسمان sterile قرار میدهد.
⏳ ۶. ریکاوری و انتقال به بخش
بیمار به اتاق ریکاوری منتقل میشه تا بههوش بیاد و علائم حیاتیاش کنترل بشه. سپس به بخش منتقل میشه تا دوران اولیه نقاهت را طی کنه.
مزایای جراحی آرتروپلاستی مفصل ران
جراحی آرتروپلاستی مفصل ران یکی از موفقترین و مؤثرترین روشهای درمانی در ارتوپدی محسوب میشود که میتواند کیفیت زندگی بیمار را بهطرز چشمگیری بهبود دهد. در ادامه، مزایای اصلی این جراحی را بهصورت موردی و ساده توضیح میدهیم:
🩺 ۱. کاهش یا حذف کامل درد مزمن
یکی از مهمترین فواید این جراحی، رهایی از دردهای مداوم مفصل ران است؛ مخصوصاً در بیماران مبتلا به آرتروز، نکروز یا تخریب استخوانی.
🚶♂️ ۲. بهبود توانایی حرکتی
بعد از جراحی، دامنه حرکتی مفصل بهطور محسوسی افزایش مییابد و بیمار میتواند راحتتر راه برود، بنشیند، خم شود یا از پله بالا برود.
💪 ۳. افزایش استقلال فردی و فعالیت روزمره
افرادی که قبل از جراحی نیاز به عصا یا کمک داشتند، پس از بهبودی میتوانند بدون وابستگی کارهای شخصی و روزمره را انجام دهند.
🧘♀️ ۴. بهبود کیفیت خواب و کاهش اضطراب
با کاهش درد شبانه و محدودیت حرکتی، خواب راحتتری تجربه میشود و استرس ناشی از ناتوانیهای فیزیکی کاهش مییابد.
🧠 ۵. افزایش اعتمادبهنفس و روحیه بیمار
بازگشت تواناییهای حرکتی، بهبود ظاهر راهرفتن و عدم وابستگی به دیگران، باعث افزایش اعتمادبهنفس فرد میشود.
📈 ۶. ماندگاری بالا و نتایج طولانیمدت
پروتزهای امروزی معمولاً بین ۱۵ تا ۲۵ سال ماندگاری دارند و در بیشتر موارد نیازی به تعویض مجدد نیست.
🦴 ۷. پیشگیری از تحلیل استخوان بیشتر و ناهنجاریهای اسکلتی
با تعویض مفصل آسیبدیده، روند تخریب استخوان و بدشکلی لگن یا ستون فقرات متوقف میشود.
عوارض جراحی آرتروپلاستی مفصل ران
در جدول زیر، عوارض احتمالی جراحی آرتروپلاستی مفصل ران بههمراه توضیح مختصر برای هر مورد آورده شده. البته این عوارض نادر هستند و معمولاً در صورت رعایت مراقبتها و انتخاب جراح ماهر، قابل پیشگیری یا کنترل خواهند بود:
| عوارض احتمالی | توضیح |
|---|---|
| عفونت 🦠 | ممکن است در محل زخم یا اطراف پروتز ایجاد شود؛ نیاز به آنتیبیوتیک یا در موارد شدید، جراحی مجدد دارد |
| لخته شدن خون (ترومبوز ورید عمقی) 🩸 | بهویژه در ساق پا، در صورت عدم حرکت کافی پس از عمل؛ معمولاً با دارو و جوراب ضدآمبولی کنترل میشود |
| دررفتگی مفصل مصنوعی ⚠️ | اگر حرکت ناگهانی یا اشتباه انجام شود، سر پروتز ممکن است از جای خود خارج شود |
| شکستگی استخوان اطراف پروتز 🦴 | گاهی بهدلیل ضربه یا فشار زیاد پس از جراحی |
| سایش یا لق شدن پروتز 🔩 | در بلندمدت ممکن است نیاز به تعویض مجدد مفصل (Revision) ایجاد شود |
| اختلاف طول پاها 👣 | ممکن است پاها کمی متفاوت از هم شوند؛ معمولاً با کفش مخصوص یا فیزیوتراپی اصلاح میشود |
| درد یا سفتی مفصل 😖 | برخی بیماران ممکن است بعد از عمل درد خفیف یا خشکی حرکتی داشته باشند که اغلب با تمرین برطرف میشود |
| واکنش آلرژیک به فلزات پروتز 🌡️ | بسیار نادر، ولی در افراد حساس به نیکل یا سایر فلزات باید بررسی اولیه انجام شود |
| آسیب به عصب یا رگها 🔌 | در موارد نادر، ممکن است عصب سیاتیک یا عروق نزدیک مفصل تحت فشار یا آسیب قرار بگیرد |
دوره نقاهت در جراحی آرتروپلاستی مفصل ران
- بیمار بعد از انجام این جراحی باید به مدت یک الی چهار هفته از عصا برای حرکت کردن خود استفاده کند .
- برای کاهش درد ناشی از جراحی برای بیمار مسکن تجویز می شود که باید به موقع مصرف شود .
- یکی از روش های مناسب برای تاثیر بهتر جراحی آرتروپلاستی مفصل ران این است که بیمار بعد از جراحی به مرکز فیزیوتراپی برود .
- انجام حرکت های کششی بعد از جراحی بسیار مناسب می باشد .
- تقریبا می توان گفت به 12 جلسه فیزیوتراپی برای درمان بیمار نیاز می باشد .
- بیمار 6 الی 8 هفته بعد از جراحی می تواند به فعالیت های باز گردد .
- انجام فعالیت های ورزشی تقریبا بعد از 3 الی ماه نسبت به شرایط بیمار می تواند انجام دهد .
- بیمار باید چند جلسه به جراح ارتوپد خود مراجعه نماید تا شرایط کلی وی بررسی شود .
هزینه آرتروپلاستی مفصل ران
در ادامه، عوامل مؤثر بر هزینه جراحی آرتروپلاستی مفصل ران رو براتون نوشتیم:
• نوع و کیفیت پروتز استفادهشده (فلزی، سرامیکی یا ترکیبی)
• کشور سازنده و برند مفصل مصنوعی (ایرانی، اروپایی، آمریکایی و…)
• دستمزد جراح و تیم جراحی بسته به تجربه و مهارت پزشک
• هزینههای بستری در بیمارستان (خصوصی یا دولتی، مدت اقامت، اتاق خصوصی یا عمومی)
• انجام آزمایشها، تصویربرداری (مثل MRI، اسکن استخوان یا عکس رنگی) قبل از جراحی
• نیاز به خدمات بیهوشی تخصصی یا شرایط خاص بیمار (مثل بیماریهای زمینهای)
• هزینه تجهیزات مصرفی جانبی در اتاق عمل (پیچ، پلاک، نخ مخصوص، آنتیبیوتیک تزریقی و…)
• مراقبتهای ویژه پس از عمل (فیزیوتراپی بستری، داروهای تزریقی، پانسمان خاص)
• مدت زمان بستری طولانیتر در صورت بروز عوارض احتمالی
• محل جراحی (شهر، استان، نوع بیمارستان و تعرفههای منطقهای)